Bütçe açığı nedir? Kamu gelir ve giderlerinin dengesi

Bütçe açığı, devletin bir dönemde yaptığı harcamaların topladığı gelirleri aşmasıdır. Faiz dışı denge kavramını, açığın nasıl finanse edildiğini ve ekonomiye etkilerini anlattık.

Bütçe açığı, merkezi yönetimin belirli bir dönemde yaptığı toplam harcamanın aynı dönemde elde ettiği toplam gelirden fazla olmasıdır. Gelir giderden fazlaysa buna bütçe fazlası denir. Açık, devletin aradaki farkı kapatmak için borçlanmak ya da başka kaynaklara başvurmak zorunda kalması anlamına gelir.

Bütçe açığı nasıl hesaplanır?

Temel hesap basittir: Bütçe dengesi = Bütçe gelirleri − Bütçe giderleri. Sonuç eksi çıkıyorsa açık, artı çıkıyorsa fazla vardır. Gelirlerin büyük kısmı vergilerden oluşur; bunun yanında harçlar, kamu kurumlarının gelirleri ve varlık satışları gibi kalemler bulunur. Giderler ise personel maaşları, sosyal güvenlik transferleri, yatırımlar, mal ve hizmet alımları ile borç faizi ödemelerinden oluşur.

Ekonomiler arasında karşılaştırma yapabilmek için bütçe açığı genellikle GSYH'ye oranı olarak ifade edilir. Büyük bir ekonomide yüksek görünen bir açık, ekonominin büyüklüğüne oranlandığında makul seviyede kalabilir.

Faiz dışı denge ne demek?

Faiz dışı denge, bütçe dengesinden borç faizi ödemelerinin çıkarılmasıyla bulunur. Başka bir deyişle devletin geçmiş borçlarının faizi hariç, cari faaliyetlerinin gelir ve giderleri arasındaki farktır.

Faiz dışı fazla veren bir hükümet, faiz yükü hariç gelirleriyle harcamalarını karşılayabiliyor demektir. Bu gösterge, borcun sürdürülebilirliğini değerlendirmede önemli bir ölçüttür.

Bütçe açığı neden oluşur?

• Ekonomik yavaşlama: Durgunlukta vergi gelirleri azalırken işsizlik ödemeleri gibi harcamalar artar.
• Olağanüstü harcamalar: Doğal afetler, salgınlar veya savunma ihtiyaçları kısa sürede büyük kaynak gerektirebilir.
• Yüksek faiz yükü: Borç stoku büyüdükçe ve faizler yükseldikçe faiz ödemeleri bütçede daha fazla yer kaplar.
• Bilinçli tercih: Hükümetler ekonomiyi canlandırmak için vergi indirimi yapabilir ya da harcamaları artırabilir.

Bütçe açığı nasıl finanse edilir?

Devlet aradaki farkı kapatmak için genellikle borçlanır. Bunun başlıca yolu, Hazine'nin iç piyasada devlet tahvili ve hazine bonosu, dış piyasada ise döviz cinsinden tahvil (eurobond) ihraç etmesidir. Özelleştirme gelirleri gibi tek seferlik kaynaklar da kullanılabilir. Merkez bankasının doğrudan devlete kaynak sağlaması ise para arzını artırarak enflasyona yol açabileceği için pek çok ülkede yasal olarak sınırlandırılmıştır.

Bütçe açığı ekonomiyi nasıl etkiler?

Açığın etkisi büyüklüğüne, nasıl finanse edildiğine ve ekonominin içinde bulunduğu döneme göre değişir. Durgunluk döneminde verilen açık talebi destekleyerek ekonominin toparlanmasına yardımcı olabilir. Ancak kalıcı ve büyük açıklar şu riskleri doğurabilir:

• Devletin borçlanma ihtiyacı arttıkça faizler yükselebilir; bu da özel sektörün krediye erişimini zorlaştırabilir.
• Harcamaların talebi canlandırması enflasyon baskısı yaratabilir.
• Borç stoku büyüdükçe gelecekteki bütçelerde faize ayrılan pay artar.
• Yatırımcıların ülkeye bakışı ve kredi notu olumsuz etkilenebilir.

Bütçe açığı ile cari açık aynı şey mi?

Hayır. Bütçe açığı devletin gelir-gider dengesini, cari açık ise ülkenin bütün olarak yurt dışıyla yaptığı mal, hizmet ve gelir işlemlerindeki dengeyi anlatır. İki açığın aynı anda görülmesine iktisatta "ikiz açık" denir.

Sıkça sorulan sorular

Bütçe verileri nereden takip edilir?

Merkezi yönetim bütçe gerçekleşmeleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından düzenli olarak yayımlanır.

Bütçe açığı her zaman kötü müdür?

Hayır. Kriz dönemlerinde geçici açıklar ekonomiyi desteklemek için kullanılabilir. Asıl risk, açığın kalıcı hale gelmesi ve borcun sürdürülemez boyuta ulaşmasıdır.

Bütçe fazlası ne işe yarar?

Fazla, borç stokunu azaltmak, gelecekteki krizler için mali alan yaratmak ya da yatırımları finanse etmek için kullanılabilir.

İlgili HaberDöviz kuru nasıl belirlenir? Kuru etkileyen temel faktörler