Uluslararası düşünce kuruluşu Global Energy Monitor, dünya genelindeki kömür santrallerinin mevcut durumunu inceleyen ve bu yıl 11. kez yayımlanan "Yükseliş ve Çöküş 2026" raporunu duyurdu. Bu rapor, küresel enerji sektöründe daha önce görülmemiş bir çelişkiyi ortaya koydu: Kömürlü termik santrallerin kapasitesi tarihi bir seviyeye ulaşırken, bu santrallerden elde edilen elektrik üretiminde önemli bir düşüş yaşanıyor.
Küresel Kömür Kapasitesi 2 Bin 203 Gigavata Ulaştı
Raporun verilerine göre, enerji dönüşümüne yapılan çağrılara rağmen kömür yatırımlarında bir azalma yaşanmıyor:
Kapasite Rekoru: Küresel kömür kurulu gücü 2025 yılında yıllık bazda yüzde 3,5 artarak 2 bin 203 gigavatla (GW) tüm zamanların en yüksek seviyesine ulaştı.
Üretimde Düşüş: Kapasitedeki artışa karşın, kömürden elde edilen elektrik üretimi dünya genelinde yüzde 0,6 azaldı. Bu durum, kurulu güç ile fiili üretim arasındaki farkın dramatik bir şekilde açıldığını gösteriyor.
Çelişkinin Merkezi: Çin ve Hindistan
Kömür kurulu gücü ile üretimi arasındaki bu büyük ayrışma, dünya genelinde yeni kömürlü termik santral inşaatlarının yüzde 95'inin gerçekleştiği iki ülkede, Çin ve Hindistan'da zirveye ulaştı:
🇨🇳 Çin
Çin'de kömür kurulu gücü yüzde 6 oranında artarken, kömürden elektrik üretimi yüzde 1,2 azaldı. Ülkede 2025'te devreye girecek ve yeniden planlama sürecine alınan kömür projeleri 161,7 gigavatla tarihsel zirveye ulaştı. Ayrıca, Çin'in masasında 500 gigavatın üzerinde büyük bir kömür proje stoku bulunuyor.
🇮🇳 Hindistan
Hindistan'da kömür kurulu gücü yüzde 3,8 artış gösterirken, üretim yüzde 2,9 düştü. Ülkede inşaat öncesi planlama aşamasında 107,3 gigavat, inşaat halindeyken ise 23,5 gigavatlık kapasite mevcut. Hükümet, toplam kapasitesinin yarısından fazlasını fosil yakıtlara ayırmasına rağmen, önümüzdeki 7 yıl içinde 100 gigavatlık ek kömür kapasitesi inşa etmeyi hedefliyor.
Yenilenebilir Enerji Set Çekti: Uzmanlar, hem Çin hem de Hindistan'da rüzgâr ve güneş enerjisinde kırılan kapasite rekorlarının, kömür santrallerinin tam kapasite çalışmasını engelleyerek kömürden üretilen elektriği doğrudan sınırladığını ifade ediyor.
Batı Taahhütlerini Unuttu: Kapatılması Planlanan Santraller Açık Kaldı
Raporda, iklim kriziyle mücadele eden bölgelerde bile samimiyet testi niteliğinde veriler sunuldu. Geçen yıl küresel düzeyde ömrünü tamamlayarak kapatılması planlanan kömürlü termik santrallerin yaklaşık yüzde 70'i faal durumda kaldı. Bu oran Avrupa Birliği'nde (AB) yüzde 69, ABD'de ise yüzde 59 olarak kaydedildi.
Öte yandan, olumlu gelişmeler de yaşandı; Latin Amerika 2025 yılında "yeni kömür santrali inşa etmeme" kararı alırken, Güney Kore kömür enerjisini tamamen terk edeceğini resmen beyan etti.
"Zorluk Alternatif Eksikliği Değil, Siyasi Israr"
Global Energy Monitor Proje Yöneticisi Christine Shearer, dünya genelinde kömürden uzaklaşma eğiliminin yapısal olarak güçlendiğini ancak politikaların geride kaldığını belirtti:
"Dünyada geçen yıl daha fazla kömür santrali inşa edildi ancak fiili kömür kullanımı azaldı. Çin ve Hindistan bile kömürü yerinden edecek kadar hızlı bir şekilde güneş ve rüzgâr enerjisi tesisleri inşa ediyor. Temel zorluk, temiz alternatiflerin bulunmaması değil; enerji sistemleri kömürden hızla uzaklaşırken bile, kömürü ısrarla gerekli gören siyasi politikaların devam etmesidir."
Türkiye'de Durum: Kapasite Sabit, Projeler Tarihe Karışıyor
Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Taraflar Konferansı COP31'in bu yılki ev sahibi ve başkanı olan Türkiye, kömür politikasında daha kararlı bir tutum sergiliyor. Türkiye'de işletmedeki aktif kömür kapasitesi 20,5 gigavat (GW) seviyesinde sabit kalırken, yeni proje üretimi neredeyse durma noktasına geldi. 2015 yılında masada 70'in üzerinde kömür santrali projesi bulunurken, günümüzde bu projelerden sadece Afşin-Elbistan A termik santraline eklenmesi planlanan iki ünite projesi kaldı.
Uluslararası Arenada Gözler Türkiye'nin Üzerinde
Çevre örgütleri, Türkiye'nin COP31 başkanlığı öncesinde tarihi bir fırsata sahip olduğunu vurguluyor:
Beyond Fossil Fuels Kampanyacısı Duygu Kutluay: "İklim eylemi ve enerji güvenliği için güçlü bir liderliğin gerektiği bu dönemde Türkiye, fosil yakıtlardan uzaklaşma yönünde net planlar ortaya koymalıdır. Anlamlı bir COP31 başkanlığı için Türkiye'nin atacağı en net adım, kömürü zirvede bırakmak olacaktır."
CAN Europe Koordinatörü Elif Cansu İlhan: "COP'a ilk kez başkanlık yapacak olması sebebiyle küresel iklim gündeminde tüm gözler Türkiye üzerinde olacak. Türkiye, mevcut termik santral filosu için kademeli bir kapatma programı açıklayarak dünyaya öncülük etmelidir."
