Ekonomide İllüzyonlar Üzerine Analiz
İktisatçı Mahfi Eğilmez, “7 Maddede Ekonomide İllüzyon Rehberi” adlı makalesinde, ekonomik verilerin anlatım biçimi ile birleştiğinde nasıl bir tablo oluşturduğunu ele aldı.
Eğilmez, “Ekonomide giderek gerçeklerle değil, hikâyelerle yaşıyoruz” ifadesiyle, veri sunumundaki ve yöntemlerdeki değişikliklerin ekonomik durumu yanıltıcı bir şekilde yansıtabileceğine dikkat çekti. Yazısında, bu durumu şu şekilde özetledi:
“Ekonomide giderek gerçeklerle değil, hikâyelerle yaşıyoruz.
Rakamlar doğru olabilir. Ancak hikâye eksikse bu bir anlatım sorunudur. Rakamlar ve hikâye birlikte çarpıtılıyorsa, artık gerçek bir ekonomi değil, bir illüzyon söz konusudur.
Günümüz ekonomisini anlamak için yedi temel illüzyonu kavramak yeterli olabilir:
İllüzyonlar ve Sonuçları
- Bir: Enflasyonu yüksek tutarken faizi de yukarıda bırakmak. Sıcak para akışı sağlanarak döviz kuru baskılanır.
- Sonuç: Ekonomi dolar cinsinden büyür görünür. Kâğıt üzerinde genişler, dünya sıralamasında yukarıda yer alıyormuş gibi gösterilir.
- İki: Sığınmacıların üretimi milli gelire dahil edilir, fakat nüfusa katılmaz.
- Sonuç: Kişi başına gelir aniden artar. Gerçekte kimse zenginleşmez ama herkes zenginleşmiş gibi gözükür.
- Üç: İşgücü tanımını daraltarak, işgücüne dâhil olmayanları genişletmek.
- Sonuç: İşsizlik oranı olması gerekenin altında çıkar. İş bulma imkânı azalır ama işsizlik sorunu yokmuş gibi görünür.
- Dört: Dış borcu, alındığı kaynağa göre değil, kimin elinde tuttuğuna göre kaydedersin. Ayrıca nominal değer yerine anlık piyasa fiyatını kullanırsın.
- Sonuç: Dış borç azalıyor gibi görünür, oysa sadece yöntem değişmiştir.
- Beş: Politika faizini sabit tutup, fonlamayı gizli şekilde gerçekleştirirsin. Haftalık repo ihalesi yerine gecelik borç verme yöntemini uygularsın.
- Sonuç: Politika faizi sadece bir gösteriştir, gizli faiz ise gerçektir. Gerçek faiz yükselirken, ilan edilen politika faizi yerinde sayar. Artırmamış gibi görünür, aslında artırmış olursun.
- Altı: Yılın başında harcamaları kısar, vergileri öne çekersin.
- Sonuç: Bütçe açığı düşük görünür, hatta fazla bile verilebilir. Takvimle oynayarak tabloyu düzelmiş gibi gösterirsin.
- Yedi: Enflasyon sepetini güncelleyerek, konut, kira ve aidatların artışını sepetteki ağırlıklarını azaltarak gizlersin.
- Sonuç: Enflasyon düşmüş gibi görünür. Hayat pahalılaşır, fakat rakamlar sakinleşir.
İllüzyonlar her zaman cezbeticidir. İnsanları şaşırtabilir hatta hayran bırakabilir: Ta ki arkasındaki gerçekler gün yüzüne çıkana kadar. Gerçekler ortaya çıktığında hayal kırıklığı kaçınılmazdır. Sahnede sergilenen illüzyonların maliyeti yalnızca gösteri için ödenen bilet bedelidir. Ancak toplumda sergilenen illüzyonların maliyeti, bu illüzyonlara dayanarak uygulanan yanlış ekonomik politikalar ve bunların orta - uzun vadede doğurduğu sorunlardır.
